ประเพณีผีตาโขน มีดังนี้  

ประเพณีนี้จัดเป็นส่วนหนึ่งของงานบุญหลวง  หรือ บุญผะเหวดซึ่งตรงกับเดือน 7 มีขึ้นที่อำเภอด่านซ้าย  จังหวัดเลย และจัดเป็นการละเล่นที่ถือเป็นประเพณีทุกปี เกี่ยวโยงกับ งานบุญพระเวสหรือเทศฯมหาชาติประจำปีกับพระธาตุศรีสองรัก  ปูชนียสถานสำคัญของด่านซ้าย

สำหรับในปีนี้ ประเพณีบุญหลวงและการเล่นผีตาโขนบรืเวณวัดโพนชัยและหน้าที่ ว่าการอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลยงานบุญหลวง  ประเพณีผีตาโขนของอำเภอด่านซ้ายจังหวัดเลย เป็นประเพณีที่สำคัญ เพราะอยู่ใน สิบสองเดือนสี่งานบุญผะเหวด แห่ผีตาโขนของอำเภอถึงแม้ว่าจะมีเล่นในอีสานถิ่นอื่นบ้าง

แต่ที่วัดโพนชัย  อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย เป็นที่รู้จัก และยังคงอยู่คู่กับพระธาตุศรีสองรัก ตลอดไป 

ต้นกำเนิดผีตาโขน  กล่าวกันว่า การแห่ผีตาโขนเกิดขึ้นเมื่อครั้งที่พระเวสสันดรและนางมัทรีจะเดินทางออกป่ากลับสู่เมือง  บรรดา ผีป่าหลายตน และสัตว์นานาชนิด อาลัยรักจึงพากันแห่แฝงตนเข้ามากับชาวบ้านเพื่อมาส่งทั้งสอง พระองค์กลับเมือง  ผีตามคน หรือ ผีตาขน จนกลายมาเป็น ผีตาโขน อย่างในปัจจุบัน 

ชนิดของผีตาโขนนั้นแบ่งออกเป็นสองชนิด  คือ ผีตาโขนเล็ก ผีตาโขนใหญ่ ทำเป็นหุ่นรูปผีทำจากไม้ไผ่สานมีขนาดใหญ่กว่าคนธรรมดาประมาณ 2 เท่า  ประดับตกแต่งรูปร่าง ผีตาโขนเล็ก เป็นการละเล่นของเด็ก เด็กวัยรุ่นหรือผู้ใหญ่ ทั้งผู้หญิงชายมีสิทธิ์ทำและก็สามารถเข้าร่วมสนุกได้ทุกคน แต่ผู้หญิงไม่ค่อยเข้าร่วมเพราะเป็นการเล่นค่อนข้างผาดโผนและซุกซน   การแต่งกายผีตาโขน  โดยผู้ที่เข้าร่วมในพิธีนี้จะแต่งกายคล้ายผีและปีศาจใส่หน้ากากขนาดใหญ่ ซึ่งจะทำจากกากมะพร้าวแกะสลักและสวมศีรษะ ด้วย  

การละเล่นผีตาโขน  เนื่องจากงานประเพณีผีตาโขนเป็นงานบุญใหญ่ซึ่งเรียกกันว่างานบุญหลวง  ซึ่งจะจัดขึ้นที่วัดโพนชัย อำเภอด่านซ้าย โดยมีการละเล่นผีตาโขน มีการเทศน์มหาชาติมีการทำบุญพระธาตุศรีสองรักและงานบุญต่างๆเข้ามาผสมอยู่รวมๆกันจึงมีการจัดงาน 3 วัน 

วันแรกนั้นต้องเริ่มพิธีตอนเช้า  คณะแสนหรือข้าทาสบริวารของเจ้าพ่อกวนจะนำอุปกรณ์มีด ดาบ  ฉัตร พาน ดอกไม้ธูป เทียน ขันห้าขันแปด ถือเดินนำขบวนไปที่ริมแม่น้ำหมัน เพื่อ นิมนต์ พระอุปคุตต์ พระผู้มีฤทธานุภาพมาก  และมักเนรมิตกายอยู่ในมหาสมุทร เพื่อป้องกันภัยอันตราย และให้ เกิดความสุข สวัสดี

เมื่อถึงแล้วผู้อันเชิญต้องกล่าวพระคาถาและให้อีกคนลงไปในน้ำ งมก้อนหินใต้น้ำขึ้นมาถามว่า  ใช่พระอุปคุตต์หรือไม่ ผู้ที่ยืนอยู่บนฝั่งนั้นตอบตอบว่า ไม่ใช่ พอก้อนที่สามนั้นให้ตอบว่า ใช่นั่นแหล่ะ สำหรับคนที่เล่นเป็นผีตาโขนใหญ่ต้องถอดเครื่องผีตาโขนออกให้หมดแล้วเอาไปทิ้งแม่น้ำหมัน  ห้ามนำเข้าบ้านเป็นการทิ้งความทุกข์ ยากที่เลวร้ายนั้นไปห้ามนำเข้าบ้าน เป็นความทุกข์ยากและสิ่งที่เลวร้ายแล้วรอจนปีหน้าฟ้าใหม่ค่อยทำเล่นกันใหม่ 

 

ขอบคุณที่มาของเรื่องราวจาก  Gclub ฝากถอนไม่มีขั้นต่ำ